Savunma Tedariki (defense acquisition), savunma sistemlerinin tasarımı, mühendisliği, test ve değerlendirmesi, üretilmesi, envantere alınması, işletilmesi, idamesi, yenileştirilmesi ve envanterden çıkarılmasını kapsar. Dolayısı ile savunma sistemlerinin satın alınmasından (defense procurement) çok daha geniş bir kavramdır ve bir savunma sisteminin geliştirilmesi kararından başlayarak envanterden çıkışına kadar olan ömür devri sürecinden oluşur. Savunma tedariki ile işletilmesi ve idamesi kolay, etkili, askeri hedeflere, bütçe imkanlarına, kuvvet yapısına, konsept ve doktrinlere uygun ve sürdürülebilir savunma sistemleri amaçlanır. Dolayısı ile Yetenek Geliştirme, Planlama-Programlama-Bütçeleme ve Savunma Tedarik süreçlerinin her bir aşamasında standartlar savunma tedarikinin önemli bir dayanağıdır.
Askeri standartlar geliştirmenin tarihi eski uygarlıklara ve ordulara kadar gider. 2. Dünya savaşı sonrasına kadar silah, mühimmat ve malzeme bazlı münferit standartlar kullanıldığı, fakat 2. Dünya Savaşı sonrasında sistematik bir yaklaşımla askeri standartların yönetilmeye başlandığı görülmektedir. Önce askeri standartlar olarak anılan standartlar kavramı günümüzde savunma standartları olarak anılmaya başlanmıştır. Savunma standartları kavramı askeri standartları da kapsayan ve ötesinde savunma alanındaki sistemler, süreçler ve yöntemlere ilişkin konuları da içeren daha geniş bir kavramdır. Savunma standartları, savunma yönetiminin ve özellikle de askeri harekâtın etkinliğini artırmak üzere; sistemlerin, süreçlerin, yöntemlerin uygulamaların ve malzemelerin kalitesini güvence altına almak, tekrarları önlemek ve çeşitliliği azaltmak, kaynak, tesis, malzeme, insan gücü ve harcamalarda tasarruf sağlamak, farklı unsur, birlik, kuvvetlerin ve hatta müttefik kuvvetlerinin birlikte ve uyumlu çalışabilirliğini temin etmek amacıyla oluşturulurlar.
Kurumsal olarak standartlar; yasal zorunluluklar, genel kabul gören teknoloji düzeyi, yöntemler ve süreçler ve ayrıca gönüllü olarak yer alınan anlaşmalar çerçevesinde oluşturulurlar. (1)
Ülkeler savunma standartları geliştirmede milli sivil standartlardan, uluslararası kabul görmüş sivil ve askeri standartlardan, üyesi bulundukları ittifakların standartlarından yararlanırlar ve kendi özgün standart tanımlamalarını da yapabilirler. Türkiye’de askeri standartların yönetiminden Milli Savunma Bakanlığı sorumludur. Milli Savunma Bakanlığı bünyesindeki Teknik Hizmetler Dairesi Başkanlığına bağlı, Teknik Standartlaşma Dairesi savunma standartlarını yöneten birimdir. Milli Savunma Bakanlığı savunma standartları konusunda başta NATO Standartları olmak üzere ihtiyaçlara göre TSE Standartları, ISO Standartları ve diğer standartlardan yararlanmaktadır.
Sivil standartlara göre üretilen bir malzeme askeri amaçlarla da kullanılabileceğinden sivil standartlardan yararlanmak son derece doğaldır. Bu anlamda bir sivil standarda atıf yapılabilir veya bir sivil standart savunma standardı olarak uyarlanabilir veya sivil standardın geliştirilmesi aşamasında savunma girdisi yapılarak geliştirilen sivil standardın aynı zamanda savunma standardı olması da sağlanabilir. Fakat savunma tedarik sürecindeki kapsamlı projelerin tasarımını ve üretimini yönlendirmede sivil standartlar bazen yetersiz kalabilmektedir. Diğer yandan savunma standartları yalnızca malzeme ve üretimle sınırlı değildir. Savunma standartları aynı zamanda savunma ve askeri konulardaki süreçlere ve yöntemlere ilişkin de standartlaşma sağlamaktadır. Bu nedenlerle savunma standartları belirlenmesine ve kullanılmasına ihtiyaç vardır. “Gerek sivil gerekse savunma standartların oluşturulmasında bögeselleşme ile küreselleşmenin etkisi büyüktür. Örneğin; Türkiye’den Avrupa’ya ihraç edilen birçok sanayi ürünü, henüz üye olmasak da, Avrupa Birliği standartlarına göre üretilmektedir. Savunma standartlarında da NATO standartları üye ülkelerin savunma sistemlerini yönlendirmede son derece etkilidir.
NATO Savunma Standartlarının tarihi oldukça eskiye dayanmaktadır. 1951 yılında operasyonel ve idari uygulamalar ile savaş araçlarının standardizasyonunu teşvik etmek ve geliştirmek üzere Askeri Standardizasyon Bürosu kurulmuştur. Zaman içerisinde kapsamı genişlemiş, çeşitli yapısal değişikler geçirerek 2014 yılından itibaren NATO Standardizasyon Bürosu (NSO) adı altında ve bağımsız bir karargâh unsuru olarak Askeri Komite ve Standardizasyon Komitesine rapor sunan bir yapıya dönüşmüştür. Bu büronun temel görevi NATO Standardizasyon Yönetimidir. Bu görev standardizasyon politikasının belirlenmesi, NATO standartlarının geliştirilmesi, onaylanması ve uygulanmasına ilişkin kuralların ve düzenlemelerin belirlenmesi, terminoloji, politika ve rehberlik oluşturulması, sivil standardizasyon kuruluşları ile işbirliğinin yürütülmesi, NATO standartlarının yayınlanması ve tanıtılmasını kapsar. (2)
NATO Standartlarının öncelikli amacı üye ülkelerin silahlı kuvvetlerinin bir NATO Harekâtında birbiri ile uyumlu çalışacak sistemlere ve yöntemlere sahip olmalarını sağlamaktır. Bu kapsamda NATO standartları bir çelik başlığın testinden, uzaktan eğitime, harekât durum raporlarına veya bir silah sisteminin tasarımına kadar çok sayıda standartlardan oluşmaktadır. Örneğin NATO 4737 sayılı Standardı (STANAG 4737) İnsansız Hava Aracı Sistemleri Silah Entegrasyonuna ilişkindir. Bu standardın amacı ilgili dokümanda “farklı İHA sistemlerinde tek tip bir silah kullanmak, silah sistemi ile kontrol sistemi ara yüzünü standart hale getirmek, aynı türden olmayan İHA kontrol sistemlerinden atılacak mühimmatın ateşlemesini ve hedef yönetimini kontrol etmek” şeklinde belirlenmiştir. NATO Standartlar yönetimi üye ülkeler için de önemli bir kolaylık ve destek sağlamaktadır. (3) Ayrıca her bir NATO Standardı (NATO STANAG) üye ülkelerin mutabakatı ile yürürlüğe girdiğinden ve bir anlaşma hükmünde (NATO Standardization Agreement) olduğundan üye ülkelerin uygulamaları gereken bir yükümlülüktür. Ancak NATO standartları üye ülkelerin savunma standartları ihtiyaçlarının tamamını karşılamaz ve ayrıca üye ülkeler kendi milli savunma faaliyetlerinde ve askeri operasyonlarında farklı standartlar kullanmak isteyebilirler. Örneğin üye ülkelerin kendi sorumluluğundaki bir güvenlik konusu olan terörle mücadeleye ilişkin olarak NATO’nun geliştirdiği bir standart yoktur. Dolayısı ile üye ülkelerin her zaman kendi milli savunma standartlarını geliştirmelerine ihtiyaç vardır.
Basit bir örnek vermek gerekirse TSK’nde kullanılan “vücut kitle endeksi” standartları milli standartlar olmadığından son derece fit ve sağlıklı olan askerlerimiz, yabancıların fiziksel özelliklerine göre geliştirilmiş ithal standartların kullanılması nedeniyle şişman veya obez olarak görülebilmektedir. Alman standartlarına göre üretilmiş olan G3 piyade tüfekleri uzun olduğundan birçok asker için kullanımı rahat olmamıştır. Avrupa coğrafyasının gerektirdiği standartlara göre üretilen birçok araç ve silahın Türkiye coğrafyasında yeterli performans gösteremediği birçok kez görülmüştür. Bu ve benzeri örnekleri çoğaltmak mümkündür.
Milli standartlar geliştirmek ve kullanmak savunma ihtiyaçlarını etkin ve özgün olarak karşılamanın yanında, savunma sanayinin rekabet üstünlüğü elde edebilmesi açısından da son derece önemlidir. Standartlar geliştiren, geliştirdiği standartları uluslararası standartlara dönüştüren ve bu standartlara uygun ürünler sunabilen bir ülke uluslararası savunma sanayi pazarını da etkileme olanaklarına kavuşmaktadır. Örneğin NATO standartları ağırlıklı olarak ABD standartlarından uyarlanmaktadır ve ABD diğer avantajlarının yanında aynı zamanda standartlar yoluyla da NATO üyesi ülkeler ve hatta NATO Ortaklık ve İşbirliği ülkelerinin savunma ürünleri alımlarını etkileyebilmektedir.
Savunma ihtiyaçlarının tamamen yerli ve milli imkânlarla karşılanması kapsamında kendi standartlarımızı oluşturmak, savunma tedarik sürecinin etkin işleyişi bakımından dikkate alınması gereken önemli bir konudur. Bu amaçla savunma standartları geliştirmede ülkemizde bir “Milli Savunma Standartları Kurumu” oluşturulması incelemeye değer bir konudur.
(1) Standardisation Systems in the Defence Industries of the European Union and the United States, September 1999, Final Report submitted to: European Commission, Directorate General III, S.5
(2) NATO Standardization Office, 24 Şubat 2019, https://nso.nato.int/nso/nso_today.html,
(3) NATO STANAG 4737, UAS WEAPONS INTEGRATION, 24 Şubat 2019, https://nso.nato.int/nso/nsdd/_CommonList.html